Cây héo, cây chết: lần theo nguyên nhân trước khi mua cây mới

Mua một chậu cây về, hai tuần sau lá vàng, tháng sau bỏ đi. Mua chậu khác, kịch bản lặp lại. Nhiều nhà kết luận mình không có tay trồng cây, trong khi vấn đề thường nằm ở một nguyên nhân rất cụ thể và sửa được.

Bài này nói cách lần theo nguyên nhân trước khi mua cây mới — vì mua cây mới mà không đổi điều kiện thì cây mới cũng đi theo cây cũ.

Bốn nguyên nhân chiếm gần hết

• Tưới quá nhiều — đây là nguyên nhân số một, và nó giết cây nhanh hơn tưới thiếu.
• Không đủ sáng — cây vẫn sống thoi thóp một thời gian rồi yếu dần.
• Gió lạnh thổi thẳng từ điều hoà, hoặc nắng gắt qua kính buổi chiều.
• Chậu không thoát nước, hoặc có lỗ nhưng đặt trong chậu bọc kín bên ngoài.
• Ba trong bốn nguyên nhân này không tốn tiền để sửa.

Phân biệt tưới thừa với tưới thiếu

1. Cả hai đều làm lá rũ, nên nhìn lá thôi thì không kết luận được.
2. Thò ngón tay xuống đất sâu vài phân: ẩm nhão là thừa nước, khô rời là thiếu.
3. Lá vàng mềm nhũn, rụng từ dưới lên thường là thừa nước.
4. Lá khô giòn, mép nâu thường là thiếu nước hoặc không khí quá khô.
5. Đất có mùi chua và nấm trắng trên mặt là dấu hiệu úng rõ ràng.
6. Nhấc chậu lên cảm nhận nặng nhẹ — cách đơn giản mà chính xác bất ngờ.

Kiểm rễ: mất hai phút, biết gần hết

• Nhẹ nhàng nhấc cả bầu đất ra khỏi chậu.
• Rễ trắng hoặc vàng nhạt, chắc là rễ khoẻ.
• Rễ nâu đen, mềm, bóp ra nước, có mùi là thối rễ do úng.
• Rễ cuộn chặt quanh bầu nghĩa là chậu đã chật, cần sang chậu.
• Thối rễ thì cắt bỏ phần hỏng, thay đất mới, giảm tưới — cứu được nếu phát hiện sớm.

Đo sáng trước khi kết tội mình

• Mắt người rất kém trong việc ước lượng độ sáng — chỗ ta thấy "sáng" có thể tối hơn cây cần nhiều lần.
• Cách thử thô: giơ bàn tay cách tờ giấy trắng chừng gang tay, nếu không thấy bóng rõ thì chỗ đó tối với phần lớn cây.
• Đo lúc giữa trưa, không đo lúc bật đèn buổi tối.
• Cách cửa sổ hai mét đã tối hơn nhiều so với ngay sát cửa.
• Không có cửa sổ thì phải chọn loại chịu bóng, hoặc dùng đèn trồng cây — không có cách thứ ba.

Mấy chỗ trong nhà hay giết cây

• Ngay dưới cục lạnh điều hoà — gió lạnh thổi liên tục làm lá khô mép rồi rụng.
• Sát cửa kính hướng tây, nắng chiều qua kính nóng hơn nắng ngoài trời nhiều.
• Trên nóc tủ lạnh và cạnh bếp — vừa nóng vừa khô.
• Góc phòng không có cửa sổ, nơi người ta hay đặt cây "cho đỡ trống".
• Lối đi hay va phải, cây gãy dần mà không ai để ý.
• Đổi chỗ trước khi đổi cách chăm — nhiều khi chỉ cần dịch một mét.

Cây mới mang về: hai tuần đầu

1. Đừng sang chậu ngay, cho cây quen chỗ mới trước.
2. Đừng bón phân ngay, đất mới mua thường đã đủ dinh dưỡng một thời gian.
3. Đặt chỗ sáng vừa phải, tránh đổi đột ngột từ vườn ươm vào góc tối.
4. Quan sát mỗi vài ngày: lá mới, lá rụng, mặt đất.
5. Rụng vài lá trong tuần đầu là bình thường — cây đang thích nghi.
6. Để riêng cây mới một hai tuần cho chắc về sâu bệnh.

Chậu và đất: chỗ hay bị bỏ qua

1. Chậu phải có lỗ thoát — không có lỗ thì không có cách tưới nào đúng.
2. Chậu bọc ngoài cho đẹp phải đổ nước đọng sau mỗi lần tưới.
3. Đĩa hứng ngập nước là gốc rễ của úng, đổ đi sau mươi phút.
4. Đất cũ nén chặt thì nước không thấm, chảy theo mép chậu ra ngoài mà bầu vẫn khô.
5. Chậu quá lớn giữ ẩm quá lâu — sang chậu thì lên một cỡ thôi.

Đi vắng dài ngày

• Tưới đẫm trước khi đi rồi để nước thoát hết, đừng để chậu ngâm trong đĩa.
• Dời cây khỏi chỗ nắng gắt vào chỗ sáng dịu, cây sẽ dùng nước chậm hơn.
• Gom các chậu lại gần nhau — không khí quanh chúng ẩm hơn.
• Nhờ người tưới thì viết ra giấy: chậu nào, bao nhiêu, mấy ngày một lần.
• Đừng dặn miệng "tưới cho tôi nhé" — người tốt bụng hay tưới quá tay.

Sâu bệnh: nhìn mặt dưới lá

• Chấm trắng như bông, mạng nhện mảnh, đốm dính đều là dấu hiệu có côn trùng.
• Lau bằng khăn ẩm và tách cây bệnh ra riêng là bước đầu, làm ngay khi thấy.
• Cây mới mua về nên để riêng một hai tuần trước khi đặt chung với cây cũ.
• Thuốc thì đọc kỹ hướng dẫn, và cân nhắc nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi.
• Cây bệnh nặng thì bỏ đi còn hơn để lây cả nhà cây.

Mùa nào cây cần khác nhau

1. Mùa mát cây chậm lớn nên cần ít nước hơn hẳn — giữ nguyên lịch tưới mùa nóng là úng.
2. Mùa nồm ẩm cao thì đất lâu khô, giãn lịch tưới ra.
3. Mùa nắng gắt thì chậu nhỏ khô rất nhanh, có khi phải tưới mỗi ngày.
4. Bón phân theo mùa cây đang lớn, không bón lúc cây đang nghỉ.
5. Tưới theo đất chứ đừng tưới theo lịch — đây là câu đáng nhớ nhất trong cả bài.

Khi cây chỉ là không hợp chỗ đó

• Có loại không sống nổi trong nhà thiếu sáng, chăm cỡ nào cũng vậy.
• Người bán hay nói "cây này dễ sống" mà không hỏi nhà bạn sáng tới đâu.
• Thử đổi chỗ trước khi bỏ cây: gần cửa sổ hơn, hoặc ra ban công một thời gian.
• Không phải lỗi của bạn khi một loài đòi điều kiện mà nhà bạn không có.
• Chọn cây theo chỗ mình có, thay vì chọn cây rồi tìm chỗ.

An toàn: hỏi trước khi mua

1. Nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi thì tra tên cây trước, vì một số loài gây kích ứng khi nhai phải.
2. Cây có gai hoặc nhựa gây ngứa đặt xa lối đi và tầm với của trẻ.
3. Chậu nặng trên kệ cao là chuyện an toàn, không phải chuyện thẩm mỹ.
4. Nước đọng trong đĩa hứng lâu ngày là chỗ muỗi đẻ.
5. Nếu trẻ hoặc thú nuôi nhai phải cây lạ thì gọi cơ sở y tế hoặc thú y, đừng chờ xem sao.

Ghi lại để lần sau đỡ đoán

• Tên cây, mua ngày nào, đặt ở đâu.
• Lịch tưới thật sự — không phải lịch mình định làm.
• Cây nào sống tốt ở chỗ nào trong nhà, đó là thông tin quý nhất.
• Cây nào chết và nghi vì sao.
• Sau một năm là bạn có bản đồ ánh sáng của chính nhà mình, không sách nào cho được.

Ba việc không liên quan tới cây

• Chuyện sức khoẻ thì đi khám.
• Hỏng hóc về điện, gas, nứt, dột — sửa ngay.
• Hạn giấy tờ, hợp đồng thì theo hạn.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.