Điều hoà và quạt: đặt ở đâu, dùng thế nào, và mấy việc bảo dưỡng ít ai làm

Điều hoà và quạt là hai thiết bị chống nóng phổ biến nhất trong nhà, và cũng là hai thứ bị dùng theo thói quen nhiều nhất. Phần lớn nhà mua về, treo lên, rồi bật tắt suốt mấy năm mà không nghĩ lại.

Bài này nói về những gì thật sự đổi được cảm giác mát và đổi được hoá đơn: đặt ở đâu, dùng thế nào, và mấy việc bảo dưỡng hay bị bỏ qua cho tới lúc máy hỏng.

Mát là chuyện của ba thứ, không chỉ nhiệt độ

Hiểu chỗ này thì mọi quyết định sau đó dễ hơn.

Nhiệt độ không khí là thứ ai cũng nghĩ tới, và là thứ điều hoà xử.

Gió thổi qua da làm người ta thấy mát hơn hẳn dù nhiệt độ không đổi — đây là việc của quạt, và là lý do quạt vẫn hữu ích ngay cả khi có điều hoà.

Độ ẩm quyết định mồ hôi có bay hơi được không. Không khí ẩm thì cùng một nhiệt độ vẫn thấy bức. Điều hoà làm khô không khí như một tác dụng đi kèm, và nhiều khi chính phần này mới là thứ làm ta dễ chịu.

Còn một thứ nữa hay bị quên: bề mặt nóng. Trần dưới mái tôn, tường tây hắt nắng cả chiều — chúng toả nhiệt vào người dù không khí đã mát. Nhà nào bị vậy thì hạ nhiệt độ máy xuống nữa cũng không giải quyết được gốc.

Đặt điều hoà ở đâu

Vị trí quyết định máy phải chạy nhiều hay ít, và quyết định phòng mát đều hay mát một chỗ.

Dàn lạnh nên đặt sao cho luồng gió trải dọc theo chiều dài phòng chứ không đâm thẳng vào một mảng tường ngay trước mặt. Tránh thổi thẳng vào chỗ nằm và chỗ ngồi lâu — gió lạnh liên tục vào người là nguyên nhân quen của đau vai gáy và khô họng.

Đừng đặt ở chỗ bị nắng chiếu trực tiếp lên máy, và đừng để rèm hay tủ chắn ngay trước luồng gió.

Dàn nóng mới là chỗ nhiều nhà làm sai. Nó cần thoáng để thải nhiệt: kẹt trong hộp kín, kê sát tường, hoặc bị đồ đạc vây quanh thì máy phải chạy nặng hơn để đạt cùng một kết quả.

Đặt dàn nóng chỗ râm mát hơn hẳn đặt chỗ nắng chiếu cả chiều. Và đừng để nó thổi hơi nóng thẳng vào cửa sổ nhà mình hay nhà hàng xóm — đây vừa là chuyện kỹ thuật vừa là chuyện láng giềng.

Khoảng cách giữa hai dàn và chiều dài ống cũng có giới hạn theo từng máy. Chỗ này nên theo hướng dẫn của nhà sản xuất và để thợ tính, đừng ước bằng mắt.

Dùng thế nào cho đỡ tốn mà vẫn mát

Mấy điều dưới đây ăn tiền thật, và phần lớn không tốn gì để làm.

Đặt nhiệt độ vừa phải thay vì thấp nhất. Hạ thêm mỗi bậc là máy phải chạy nhiều hơn, mà chênh lệch với ngoài trời quá lớn cũng làm người dễ mệt khi ra vào. Cách thực tế là đặt một mức rồi bật thêm quạt — gió của quạt bù lại cảm giác mát mà tốn rất ít điện.

Đóng kín phòng đang làm mát. Cửa mở, khe hở, phòng thông nhau thì máy làm mát cả những chỗ không ai ở.

Che nắng trước khi bật máy. Kéo rèm ở mặt bị nắng vào buổi chiều là việc miễn phí mà đổi rõ.

Đừng tắt bật liên tục. Ra ngoài mười lăm phút rồi về thì để máy chạy thường đỡ hơn là tắt rồi bật lại, vì lúc khởi động làm mát từ đầu mới là lúc tốn nhất.

Dùng hẹn giờ cho ban đêm. Nửa đêm về sáng trời đã dịu, để máy chạy nguyên đêm ở mức ban đầu vừa lạnh vừa tốn.

Một điều nên nói thẳng: mấy mẹo truyền miệng kiểu đặt chậu nước trước máy hay chỉnh chế độ lạ để "tiết kiệm" phần lớn không có cơ sở. Thứ ăn tiền thật là che nắng, đóng kín phòng, đặt nhiệt độ vừa và vệ sinh máy đúng hạn.

Quạt: rẻ, và vẫn là thứ đáng dùng nhất

Quạt tốn điện ít hơn điều hoà rất nhiều, và trong nhiều hoàn cảnh nó giải quyết đủ vấn đề.

Đặt quạt sao cho gió đi qua người, và nếu phòng có hai cửa thì đặt để nó kéo không khí từ chỗ mát sang chỗ nóng — thổi vào một phòng kín thì chỉ khuấy lại chỗ không khí cũ.

Những hôm ngoài trời đã dịu hơn trong nhà, đặt một quạt thổi ra phía cửa sổ để đẩy khí nóng ra, còn cửa phía kia mở cho khí mát vào. Cách này đổi không khí nhanh hơn nhiều so với chỉ mở cửa.

Quạt trần và quạt cây hợp với việc khác nhau: quạt trần làm cả phòng dễ chịu đều, quạt cây hợp khi chỉ cần mát cho một hai người. Dùng chung với điều hoà thì cho phép đặt nhiệt độ cao hơn mà vẫn thấy mát.

Lưu ý an toàn quen thuộc nhưng vẫn hay quên: quạt cây trong nhà có trẻ nhỏ phải có lồng chắc và nên cố định để không bị lật, và dây điện không để vắt ngang lối đi.

Bảo dưỡng: mấy việc ít ai làm

Đây là phần bị bỏ qua nhiều nhất, và cũng là phần làm máy vừa yếu vừa tốn.

Rửa lưới lọc. Việc này chủ nhà tự làm được: tháo ra, rửa nước, phơi khô, lắp lại. Lưới bám bụi dày làm gió yếu đi và máy phải chạy lâu hơn. Nhà nhiều bụi hoặc có vật nuôi thì làm dày hơn.

Vệ sinh dàn định kỳ. Phần này nên để thợ, vì phải xịt rửa và phải biết chỗ nào không được để nước vào. Tần suất tuỳ mức dùng và tuỳ môi trường — nhà gần đường nhiều bụi hoặc gần biển thì phải làm dày hơn.

Kiểm đường nước ngưng. Ống thoát bị tắc hoặc bị gấp là nguyên nhân phổ biến nhất của chuyện máy chảy nước xuống tường. Thấy vệt ẩm dưới dàn lạnh thì nghĩ tới chỗ này trước.

Nghe tiếng máy. Máy đang chạy êm mà sinh tiếng lạ, rung mạnh hơn, hoặc mùi khét thì tắt và gọi thợ, đừng chờ.

Và với dàn nóng, thỉnh thoảng nhìn xem có bị lá cây, rác hay đồ đạc vây kín không — đây là việc mất một phút mà nhiều nhà chưa từng làm.

Khi nào vấn đề không nằm ở cái máy

Nhiều nhà đổi máy mạnh hơn rồi vẫn nóng, vì gốc nằm chỗ khác.

Nhà dưới mái tôn hoặc tầng trên cùng thì nhiệt từ mái là nguồn chính — cách nhiệt mái đổi được nhiều hơn mọi việc chỉnh máy.

Phòng có mảng kính lớn hướng tây thì buổi chiều nhận nắng thẳng, và che ở phía ngoài luôn hiệu quả hơn che phía trong.

Nhà hở gió thì khí mát thoát ra liên tục. Nhà bí gió, không đổi được không khí, thì lại thấy ngột dù nhiệt độ ổn.

Cách phân biệt đơn giản: nếu máy chạy liên tục mà phòng không xuống nhiệt, gần như chắc chắn vấn đề là cách nhiệt hoặc độ kín, chứ không phải công suất. Còn nếu phòng mát nhưng vẫn thấy bức, thì nghĩ tới độ ẩm và tới thông gió.

Mua mới thì nhìn gì

Không cần thành người rành kỹ thuật, chỉ cần tránh mấy sai lầm phổ biến.

Công suất theo diện tích và theo phòng, không phải càng lớn càng tốt. Máy quá lớn cho phòng nhỏ sẽ đạt nhiệt rồi ngắt liên tục, chạy không êm và làm khô không khí nhiều hơn cần thiết. Phòng dưới mái, phòng nhiều kính hoặc phòng hướng tây thì cần tính thêm — nói rõ hoàn cảnh phòng cho người bán hoặc cho thợ.

Nhãn năng lượng là thứ so sánh được giữa các máy, và với thiết bị chạy nhiều giờ mỗi ngày thì phần chênh lệch tích lại theo năm.

Chỗ lắp nên tính trước khi mua, nhất là chỗ đặt dàn nóng và đường ống. Nhiều nhà mua xong mới phát hiện không có chỗ đặt hợp lý.

Bảo hành và nơi sửa quan trọng hơn vài tính năng phụ. Máy nào cũng có lúc hỏng, và lúc đó cái đáng giá là gọi được người tới.

Ba điều gọn lại

Một, mát là chuyện của nhiệt độ, gió và độ ẩm — nên quạt vẫn đáng dùng ngay cả khi đã có điều hoà.

Hai, dàn nóng cần thoáng và cần râm; kẹt trong hộp kín hay phơi nắng cả chiều là máy chạy nặng mà không ai để ý.

Ba, máy chạy liên tục mà phòng không xuống nhiệt thì vấn đề là cách nhiệt và độ kín, không phải công suất — đổi máy mạnh hơn không chữa được gốc đó.